Patriotyzm

Patriotyzm Polska Flaga

Patriotyzm to miłości do ojczyzny. Można się zastanawiać, czy z miłością do ojczyzny przychodzimy na świat, czy też uczymy się jej dopiero dorastając? A jeśli już poczujemy ją w sercu, to do jakich postaw i czynów nas skłania? Czy wystarczy nam, że będziemy szanować symbole państwowe, tradycje regionu oraz język polski i kulturę, czy też gotowi będziemy do większych poświęceń w imię ojczyzny? W końcu możemy też rozważać, czy patriotyzm jest nam w ogóle dziś potrzebny, czy też wolno nam zrezygnować z bycia patriotą i wybrać inną drogę. Na tego typu pytania każdy z nas musi sobie sam odpowiedzieć, a pomocne w tym może być prześledzenie historii patriotyzmu w naszym kraju oraz przykładów postaw patriotycznych opisanych w polskiej literaturze.

Definicja patriotyzmu

Jeśli wziąć pod uwagę pochodzenie słowa patriotyzm, to należałoby sięgnąć do starożytnej greki, a dokładnie do występującego w niej słowa „pater” – ojciec, tworzącego ogromną rodzinę wyrazów, między którymi znajduje się również słowo „patria” oznaczające ojczyznę. Wyrazy „pater” i „patria” przeniknęły do łaciny, a wraz z nią do innych języków europejskich. W polszczyźnie słowo „ojczyzna” pojawiło się już w średniowieczu za sprawą pierwszych słowników polsko-łacińskich. W XVI w. „ojczyzna” oznaczała głównie ziemię dziedziczoną po ojcu, a w znaczeniu kraju, z którego się pochodzi była przez długi czas stosowana zamiennie ze słowem „patria”. Natomiast wyrazy „patriota” i „patriotyzm” zaistniały w języku polskim dopiero w okresie oświecenia, w II połowie XVIII w. za sprawą przekładów z francuskiego.

Słowniki języka polskiego określają patriotyzm jako miłość ojczyzny, gorące przywiązanie do kraju rodzinnego jak i do swego narodu. W przełożeniu na czyny może on oznaczać pielęgnowanie tradycji narodowych, własnej kultury i języka, poszanowanie dla symboli państwowych, pracę dla dobra narodu w poczuciu solidarności z nim, a w razie potrzeby – gotowość do poświęcenia dla ojczyzny własnych interesów, zdrowia, a nawet życia.

Rodzaje patriotyzmu

Szerokie pojęcie patriotyzmu sprawa, że można go odnieść do wielu dziedzin naszego życia. Jeśli skupimy się na jego warstwie emocjonalnej, to wyróżnić będziemy mogli dwa rodzaje patriotyzmu:

  1. patriotyzm biologiczny, który jest silnym przywiązaniem uczuciowym do miejsca naszego urodzenia, jak też do okolicy, czy regionu, w którym spędziliśmy dzieciństwo i młodość. Można powiedzieć, że patriotyzm biologiczny nie opiera się na żadnych racjonalnych przesłankach, jest niejako wrodzony, powstaje samoistnie i w różnych formach dotyczy nas wszystkich. Wyrażany jest na przykład poprzez umiłowanie rodzimych krajobrazów, mowy i zwyczajów,
  1. patriotyzm polityczny będący głębokim związkiem duchowym ze zbiorowością historyczną, do której należymy i świadomością moralnych obowiązków wynikających z tej przynależności powstaje w toku wychowania i uczestniczenia w życiu społecznym, a przez to ma uzasadnienie rozumowe. W odróżnieniu od patriotyzmu biologicznego patriotyzm polityczny może się u niektórych osób w ogóle nie wykształcić albo pojawić jedynie pod wpływem silnych bodźców. Bywa wyrażany w różny sposób, w zależności od aktualnej sytuacji politycznej kraju, może oznaczać wierność wobec jedynego władcy albo być świadomą służbą obywatelską na rzecz całego społeczeństwa.

Ze względu na to, jak określimy naszą ojczyznę oraz jaki zasięg terytorialny jej nadamy, wyróżnić możemy kolejne typy patriotyzmu:

  1. patriotyzm lokalny wyrażający się w miłości do rodzinnych stron albo do miejsca, w którym się po prostu żyje,
  2. patriotyzm regionalny oznaczający przywiązanie do gwary, zwyczajów i krajobrazów regionu albo krainy geograficznej z której się pochodzi lub w której się mieszka,
  3. patriotyzm narodowy – silne poczucie solidarności z narodem i całym krajem, szacunek dla państwa.

W końcu patriotyzm może przybierać różne formy w zależności od sytuacji w jakiej znajduje się ojczyzna. Inaczej miłość do niej wyrażają patrioci podczas wojny, a inaczej w czasie pokoju.

  1. patriotyzm czasu wojny to walka w obronie ojczyzny, dbanie o jej honor i niezłomne stawienie czoła wrogom nawet z narażeniem własnego zdrowia i życia,
  2. patriotyzm czasu pokoju to codzienna praca na rzecz rozwoju ojczyzny i narodu, obchodzenie świąt narodowych, godne reprezentowanie kraju za granicą, a także patriotyzm konsumencki , czyli preferowanie zakupu produktów rodzimego pochodzenia i w ten sposób przyczynianie się do wzrostu gospodarczego własnego kraju.

Oczywiście rodzajów patriotyzmu może być znacznie więcej; zdaje się że każdy z nas mógłby dołożyć kolejną kategorię do powyższych klasyfikacji odnosząc ją do własnego pojmowania tego terminu.

Patriotyzm a nacjonalizm – różnice

Szukając różnic między patriotyzmem a nacjonalizmem trzeba stwierdzić, że oba pojęcia mają ze sobą wiele wspólnego. Przede wszystkim nacjonalizm uznać można za pochodną patriotyzmu, za jego ekstremalną i pod wieloma względami zdeformowaną postać. Poza tym obie ideologie utrzymują, że dobro obywateli zależy od siły i potęgi własnego narodu. Różni je natomiast sposób budowania tej potęgi. Nacjonaliści są skłonni do tworzenia hierarchii narodów, wskazują narody lepsze i gorsze, niższe i wyższe, natomiast według patriotyzmu wszystkie narody są równe. Ponadto nacjonalizm chce osiągać cele dla własnego narodu poprzez walkę z innymi narodami, a patriotyzm dąży do współdziałania narodów. Wreszcie patriotyzm odwołuje się do pozytywnych uczuć; miłości, przyjaźni i solidarności, podczas gdy nacjonalizm otoczony jest aurą wrogości i manią wywyższania się ponad inne narody, co w skrajnych przypadkach może prowadzić do ksenofobii lub szowinizmu. Warto zauważyć także, że patriotyzm może się łatwo utożsamiać z ideami wolności, natomiast nacjonalizm z ideami autorytatywnymi i totalitarnymi, takimi jak faszyzm i nazizm.

Historia patriotyzmu w Polsce

Historia patriotyzmu w Polsce
Historia patriotyzmu w Polsce

Jeśli spojrzy się na historię Polski na przestrzeni wieków, z całą pewnością dojdzie się do wniosku, że bez patriotyzmu i bez patriotów nie byłoby możliwe ani Jej powstanie we wczesnym średniowieczu, ani rozwój w późniejszych wiekach, ani przetrwanie czasu zaborów i licznych wojen, ani wreszcie, odbudowanie państwowości po odzyskaniu niepodległości. Sprawdźmy dokładniej, na czym polegała miłość do ojczyzny w kolejnych epokach historycznych.

Średniowiecze

W średniowieczu, aby poznać tożsamość człowieka, nie pytano go jakiej jest narodowości, ani też z jakiego kraju pochodzi, lecz jakiemu panu służy. W czasach feudalnych, gdy granice państw praktycznie nie istniały, a przynajmniej były bardzo płynne, dla chłopów ważniejsza była przynależność do określonego lenna będącego we władaniu szlachcica. Z kolei rycerze wywodzący się ze stanu szlacheckiego gotowi byli do największych poświeceń w imię króla, uważając go za wysłannika Boga na ziemi, w którym to przekonaniu utrzymywało ich gorliwie duchowieństwo. Średniowieczni władcy byli świadomi, że władzę zdobywa się siłą, lecz utrzymać ją można tylko miłością do rządzonych. Stąd w średniowiecznej Polsce mamy przykłady wspaniałych władców, którzy jak Bolesław Chrobry i Bolesław Krzywousty walczyli o niezależność i scalenie swoich ziem, ale też kochali swój naród, który odpłacał się im bezwzględną wiernością.

Od XV w. do XVIII w.

W tak zwanej wczesnej epoce nowożytnej rozpoczynającej się Renesansem i trwającej przez Barok do Oświecenia, Państwo Polskie przechodzi wiele przemian. Przede wszystkim następuje rozdział pojęcia państwa od religii. Troska o losy ojczyzny staje się przedmiotem publicznych debat i publikacji; patrioci ganią egoizm szlachecki i stawianie „złotej wolności szlacheckiej” nad interesem państwa. W Baroku dochodzi do głosu ideologia sarmacka łącząca umiłowanie wolności z przywiązaniem do wartości rodzinnych, społecznych i narodowych. Jednak prawdziwy rozkwit patriotyzmu ma miejsce dopiero w dobie Oświecenia pod wpływem idei płynących z rewolucyjnej Francji. Mieszkańcy Państwa Polskiego mogli wreszcie poczuć się wolnymi obywatelami, odpowiedzialnymi za jego losy i uznającymi jedynie władzę zgodną z ich wyborem i wolą, a nie narzuconą im siłą. Słowa „obywatel” i „patriota” są w tym czasie niemal synonimami, a patriotyzm przestaje dotyczyć głównie państwa i skłania się bardziej ku narodowi.

Rozbiory

Niestety wzrost patriotyzmu wśród obywateli w słabnącej Rzeczypospolitej Obojga Narodów pod koniec XVIII w. nie mógł uchronić państwa przed zgubnymi zakusami sąsiednich, rosnących w siłę mocarstw. W latach 1772-1795 dochodzi do trzech rozbiorów Polski, państwo przestaje istnieć, a jego terytorium podzielone zostaje między Prusy, Rosję i Austrię. Tragicznej sytuacji starają się przeciwstawić w dramatycznych gestach nieliczni patrioci, tacy jak Rejtan, który podczas pierwszego sejmu rozbiorowego porwał koszulę na piersiach broniąc jedności ojczyzny. Dużym zrywem patriotycznym było uchwalenie Konstytucji 3 Maja witanej radośnie przez tłumy na warszawskich ulicach, jednakże siała Rosji zwyciężyła entuzjazm Polaków prowadząc do II rozbioru. Polscy patrioci podjęli jeszcze jedną próbę ratowania ojczyzny podczas insurekcji pod wodzą Tadeusza Kościuszki, ale i w tym przypadku ponieśli klęskę zakończoną III, ostatecznym rozbiorem Polski.

Zabory

Przez następne 123 lata, w trakcie których Polska pozostaje pod zaborami obcych państw, patriotyzm wśród Polaków wcale nie zanika. Wielu z nich opuszcza kraj i stara się o poparcie sprawy polskiej za granicą. W 1797 r. we Włoszech Jan Henryk Dąbrowski tworzy Legiony Polskie, a widok rwących się do walki o odzyskanie niepodległości ojczyzny legionistów staje się inspiracją dla Józefa Wybickiego do napisania pieśni, która dziś jest naszym hymnem narodowym „Jeszcze Polska nie umarła, póki my żyjemy”.

Kolejną szansą, tym razem lepiej wykorzystaną przez Dąbrowskiego i Wybickiego, była walka polskich oddziałów wojskowych z Rosją pod wodzą Napoleona, która doprowadziła do utworzenia Księstwa Warszawskiego w latach 1807-1815. Dla polskich patriotów było to jednak rozczarowanie, gdyż w istocie zamiast odrodzonego państwa polskiego stanowiło ono jedynie terytorium zależne Francji.

Tymczasem na ziemiach polskich ucisk ze strony zaborców oraz próby wynarodowiania ludności polskiej wzmacniają uczucia patriotyczne. Patrioci dbają o polską tradycję i język, kultywują zwyczaje i edukują młodzież. W końcu stają do walki zbrojnej z zaborcami w trakcie dwóch powstań; listopadowego w latach 1830-31 oraz styczniowego w latach 1863-64. W ich wyniku nie udaje się jednak odzyskać wolności, a wielu powstańców i sympatyzujących z nimi patriotów ginie, zostaje zesłanych na Syberię lub musi emigrować.

Odzyskanie Niepodległości

W czasie, gdy między zaborcami dochodzi do konfliktów, które osłabiają ich pozycje mocarstw, Polacy znów widzą szansę na odzyskanie niepodległości. W trakcie I wojny światowej rozgrywającej się w latach 1914-1918 trwają zabiegi dyplomatyczne mające doprowadzić do powstania wolnej Polski. Aktywiści pod przewodnictwem Piłsudskiego chcą uzyskać pomoc najłagodniejszego z zaborców czyli Austro-Węgier, Pasywiści z Dmowskim na czele starają się o poparcie Rosji i sprzymierzonych z nią państw Ententy. Z kolei słynny na całym świecie pianista i wielki patriota Ignacy Paderewski szuka sojuszników we Francji, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Działania agitujących za sprawą polską patriotów zakończone zostają sukcesem: na mocy rozejmu kończącego I wojnę światową 11 listopada 1918 r. Polska odzyskuje niepodległość, a Rada Regencyjna przekazuje władzę w kraju Józefowi Piłsudskiemu.

Marszałek Józef Piłsudski na Kasztance
: Marszałek Józef Piłsudski na Kasztance przyjmujący defiladę –
Święto niepodległości 1927 rok.
Źródło zdjęcia:Narodowe Archiwum Cyfrowe
https://audiovis.nac.gov.pl/obraz/115831:1/

20 lecie międzywojenne

Odzyskanie niepodległości nie kończy jednak walk o granice Państwa Polskiego. Już 27 grudnia 1918 roku wybucha powstanie Wielkopolskie zakończone wyzwoleniem województwa poznańskiego spod zaboru niemieckiego. Ogłoszone zostają także plebiscyty na Górnym Śląsku, Warmii i Mazurach oraz na Powiślu, które mimo aktywnej pracy lokalnych polskich patriotów agitujących niejednokrotnie z narażeniem życia lub groźbą pobicia ze strony agentów zaborców za głosowaniem za Polską, jak również krwawo stłumionych trzech powstań śląskich zakończyły się klęską i utratą tych ziem. W końcu wojna polsko-bolszewicka w latach 1919-21 toczy się o obronę terytorium na wschodzie. Sytuacja polityczna w Polsce jest bardzo chwiejna, następują częste zmiany rządów gabinetowych i koalicji większościowych, w końcu w maju 1926 r. Józef Piłsudski dokonuje zamachu stanu, w wyniku którego władzę przejmuje sanacja czyli obóz piłsudczyków, a ustrój Polski zmienia się z parlamentarnego na prezydencko-autorytarny.

II wojna Światowa

We wrześniu 1939 roku terytorium Polski zostaje zaatakowane w krótkich odstępach czasu przez Rosję i Niemcy, które realizują w ten sposób tajny pakt Ribbentrop-Mołotow. Mimo bohaterskiej postawy obrońców Westerplatte i innych oddziałów wojskowych stawiających opór wrogom Polska dostaję się pod okupację. Ciągłość państwową udaje się zachować dzięki rządowi RP na uchodźstwie, a w kraju powstają wojskowe i cywilne struktury Polskiego Państwa Podziemnego. Przynależność do organizacji konspiracyjnych takich jak AK wymagała prawdziwego bohaterstwa, ponieważ karana była przez wrogów śmiercią. Tym większy szacunek budzą akcje zbrojne patriotów w walce o niepodległość ojczyzny oraz ofiara, jaką ponieśli w trakcie Powstania Warszawskiego. Pamięć należy się również żołnierzom walczącym przeciw nazistowskiej Rzeszy w ramach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie oraz Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR zwanych Armią Andersa, a po roku 1943 Armią Berlinga.

Okres komunistyczny

Po zakończeniu II Wojny Światowej Polska staje się członkiem tak zwanego bloku wschodniego, czyli grupy państw uznawanych przez ZSRR za socjalistyczne. Władzę w Polsce obejmuje partia robotnicza PZPR, a ustrój określa się jako demokrację ludową. W trakcie trwania komunizmu w Polsce powstaje wiele ruchów i organizacji antykomunistycznych, które nigdy nie uznały wprowadzonego siłą ustroju i dążyły do uwolnienia się spod radzieckiej dominacji. Dochodzi do licznych zamieszek i strajków. W końcu rozpowszechniająca się na cały kraj działalność Solidarności budzi niepokój władz, które posuwają się do wprowadzenia stanu wojennego i zastosowania ostrych represji wobec działaczy antykomunistycznych. Dopiero przemiany polityczne w ZSRR zwane pierestrojką pozwalają władzom na ustępstwa wobec antykomunistów, Dochodzi do rozmów Okrągłego Stołu i pierwszych wolnych wyborów w Polsce w 1989 r.

Po 1990

Rok 1990 jest pierwszym rokiem istnienia III Rzeczypospolitej Polskiej, państwa w pełni demokratycznego i wolnego. Cele patriotów walczących przez wieki o niepodległość zostały w końcu osiągnięte. Przyszedł zatem czas na znalezienie nowych zadań dla patriotyzmu. Dzięki demokracji i wolności polskie partie polityczne mogą dziś zawierać w swoich programach najróżniejsze postulaty patriotyczne i zdobywać dla nich poparcie swoich wyborców, a także spierać się między sobą o to, który z nich jest obecnie najważniejszy dla Polski.

Patriotyzm w literaturze

Wiele tekstów literackich różnych epok inspirowanych było uczuciami patriotycznymi. Zazwyczaj odzwierciedlały one problemy swoich czasów nawołując Polaków do naprawy sytuacji panującej w kraju. Jednakże istnieją wśród nich utwory ponadczasowe, których przesłanie miłości do ojczyzny jest aktualne do dziś i warte ciągłego przypominania, mimo zmieniających się wciąż układów politycznych, trendów i ideologii.

Pieśni Jana Kochanowskiego

Z „Pieśni o dobrej sławie” możemy wziąć sobie do serca moralny nakaz pozostawienia po sobie dobrego imienia i przyjęcia służby ojczyźnie za cel życiowy:

„Służmy poczciwej sławie, a jako kto może,

Niech ku pożytkowi dobra spólnego pomoże”

„Do tego co czytał” Mikołaja Reja

Patriotyzm to także umiłowanie ojczystej mowy, pamiętajmy o tym dzisiaj, gdy tak często zastępujemy polskie słowa angielskimi:

„A niechaj narodowie wżdy postronni znają,
Iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają!”

„Hymn do miłości ojczyzny” Ignacego Krasickiego

W surowych, prostych słowach wyraża istotę patriotyzmu wymagającego poświeceń od każdego z nas:

„Święta miłości kochanej ojczyzny,

Czują cię tylko umysły poczciwe !

Dla ciebie zjadłe smakują trucizny,

Dla ciebie więzy, pęta niezelżywe…”

„Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza

Miłość do ojczyzny bije z każdego wersu tej epopei narodowej. Znajdziemy tu zapierające dech w piersiach opisy rodzimej przyrody, obyczajów, tradycji i patriotycznych postaw.

„Litwo, Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;
Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,
Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie
Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.”

„Testament mój” Juliusza Słowackiego

Wyraża ideę, według której walczyli i ginęli za ojczyznę młodzi ludzie:

„Lecz zaklinam, niech żywi nie tracą nadziei
I przed narodem niosą oświaty kaganiec;
A kiedy trzeba – na śmierć idą po kolei,
Jak kamienie, przez Boga rzucane na szaniec…”

„Trylogia” Henryka Sienkiewicza

Pisany w trakcie zaborów ku pokrzepieniu serc cykl powieści historycznych przywołuje doniosłość dawnych wydarzeń i wielkość polskich bohaterów, budzi poczucie dumy narodowej.

„Rota” Marii Konopnickiej

Uznawana za najbardziej patriotyczny utwór w literaturze polskiej, napisany w odpowiedzi na represje ze strony pruskiego zaborcy, jest swoistą przysięgą wierności ojczyźnie:

„Nie rzucim ziemi skąd nasz ród!
Nie damy pogrześć mowy.
Polski my naród, polski lud, 
Królewski szczep Piastowy.

„Syzyfowe Prace” Stefana Żeromskiego

Ukazują walkę polskiej młodzieży z rusyfikacją.

„Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej

Przedstawia dwa typy polskich patriotów, Andrzeja Korczyńskiego bohatera poświęcającego swoje życie w powstaniu styczniowym oraz Benedykta Korczyńskiego przysługującego się rozwojowi ojczyzny przez swoją codzienną pracę na roli.

„Wesele” Stanisława Wyspiańskiego

Znajdziemy w tym dramacie żarliwą dyskusję na temat kondycji społeczeństwa polskiego i postaw wobec spraw narodowych, a także konfrontację mitów ojczyźnianych z rzeczywistością.

„Kolumbowie. Rocznik dwudziesty” Romana Bratnego

Powieść opisująca pokolenie młodych ludzi wychowanych w wolnej Polsce, którzy po wybuchu II wojny światowej nie zawahali się poświęcić życia dla obrony ojczyzny.

„Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego

Książka opowiada o działalności grupy członków Szarych Szeregów podczas Powstania Warszawskiego.

„Trans Atlantyk” Witolda Gombrowicza

W powieści tej znajdziemy polemikę z łzawosentymentalnym obrazem ojczyzny, a drwina z mitów narodowych zmusi nas do refleksji nad istotą patriotyzmu. Autor pyta w przedmowie:

„ Czy broniąc Polaków przed Polską, jestem czy nie jestem patriotą”

„Gawęda o miłości do ojczyzny” Wisławy Szymborskiej:

Daje nam odpowiedź na pytanie, czy patriotyzm jest konieczny:

„Ziemio ojczysta, ziemio jasna,

nie będę powalonym drzewem.

Codziennie mocniej w ciebie wrastam

radością, smutkiem, dumą, gniewem.

Nie będę jak zerwana nić.

Odrzucam pustobrzmiące słowa.

Można nie kochać cię – i żyć,

ale nie można owocować.”

H2: Patriotyzm kiedyś a dzisiaj

Mając obecnie szczęście żyć w czasie pokoju nie musimy już walczyć o wolność ojczyzny, kryć się z uczuciami patriotycznymi albo emigrować ze względu na poglądy polityczne. Skupić się za to możemy na wyrażaniu patriotyzmu w sposób dostosowany do dzisiejszych realiów. Taki nowoczesny patriotyzm może polegać na:

  • budowaniu tożsamości narodowej poprzez sięganie do źródeł tradycji i kultury,
  • na wpieraniu rodzimego przemysłu (tzw. patriotyzm gospodarczy) poprzez nabywanie polskich produktów, prowadzenie działalności gospodarczej, tworzenie nowych miejsc pracy, kreatywność w dziedzinie nowych technologii,
  • samorządności, czyli aktywnym udziale oraz tworzeniu organizacji działających na rzecz pożytku publicznego.

Moda i internet Koszulki i gadżety patriotyczne

Tak oto od wielkich słów i czynów możemy w końcu przejść do naszej codzienności i zauważyć oznaki patriotyzmu w naszym zwykłym otoczeniu. Słuchając współczesnej muzyki w radio albo ściągając ją z internetu możemy natknąć się na utwory takie jak „Nie pytaj o Polskę” Obywatela GC, „Warszawę” zespołu T.Love, czy nowsze „Gryf” Romana Bosskiego albo „Jak husaria” Luxtorpedy. Każdy mecz naszej reprezentacji lub występ sportowców na indywidualnych międzynarodowych zawodach może być okazją do przywdziania czerwono-białej czapki i szalika, a także wykorzystania z innych patriotycznych gadżetów. Na co dzień zamiast zwykłych T-shirtów nosić możemy patriotyczne koszulki, których spory wybór jest do nabycia w naszym sklepie. Taki patriotyzm na nasza miarę.

źródła: „Słownik literatury polskiej XIX wieku” pod redakcją Józefa Bachórza i Aliny Kowalczykowej, „Szkolny Słownik Tematów literackich” Jadwiga Motoszko, „Współczesne doktryny polityczne” Roman Tokarczyk, anp.kj.org.pl, prezi.com, wikipedia.pl, historia.org.pl, polskiedzieje.pl

Napisz komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

X